C. Marius, humilī locō nātus,[1] mīlitiae tīrōcinium in Hispāniā duce Scīpiōne[2] posuit.[3] Erat imprīmīs Scīpiōnī cārus ob singulārem virtūtem et impigram[4] ad perīcula et labōrēs alacritātem. Cum aliquandō inter cēnam Scīpiōnem quīdam interrogāsset, sī quid illī[5] accidisset, quemnam rēs pūblica aequē māgnum { 5} habitūra esset imperātōrem, Scīpiō, percussō lēniter Mariī umerō, “Fortāsse hunc” inquit. Quō dictō excitātus Marius dīgnōs rēbus, quās posteā gessit, spīritūs concēpit.
Q. Metellum[6] in Numidiam contrā Iugurtham missum,[7] cūius lēgātus erat, cum ab eō Rōmam missus esset, apud populum { 10} Rōmānum crīminātus[8] est bellum dūcere[9]: sī[10] sē cōnsulem fēcissent, brevī tempore aut vīvum aut mortuum Iugurtham sē in potestātem populī Rōmānī redāctūrum. Itaque creātus est cōnsul et in Metellī locum suffectus.[11] Bellum ab illō prōsperē coeptum cōnfēcit. Iugurtha ad Gaetūlōs perfūgerat { 15} eōrumque rēgem Bocchum adversus Rōmānōs concitāverat. Marius Gaetūlōs et Bocchum aggressus fūdit; castellum[12] in excelsā rīpā positum, ubi rēgiī thēsaurī erant, nōn sine multō labōre expūgnāvit. Bocchus, bellō dēfessus, lēgātōs ad Marium mīsit, pācem { 19} ōrantēs.[13] Sulla[14] quaestor, ā Mariō ad rēgem remissus, Bocchō [[69]] persuāsit ut Iugurtham Rōmānīs trāderet. Iugurtha igitur vinctus ad Marium dēductus est; quem Marius triumphāns ante currum ēgit et in carcerem[1] caenōsum inclūsit. Quō cum Iugurtha dētrāctā veste ingrederētur, ōs rīdentis[2] in modum dīdūxisse et stupēns similisque dēsipientī exclāmāsse fertur: “Prō! quam { 25} frīgidum est vestrum balneum!” Paucīs diēbus post in carcere necātus est.
[Illustration { foldout map of Mediterranean}]
Marius post bellum Numidicum iterum cōnsul creātus bellumque eī contrā Cimbrōs[3] et Teutonēs dēcrētum est. Hī novī hostēs, ab extrēmīs Germāniae fīnibus profugī, novās sēdēs { 30} quaerēbant, exclūsīque Galliā et Hispāniā cum[4] in Ītaliam remigrārent, ā Rōmānīs ut aliquid sibi terrae darent petiērunt. Repulsī, quod nequīverant[5] precibus, armīs petere cōnstituunt. Trēs[6] ducēs Rōmānī impetūs barbarōrum nōn sustinuērunt. [[70]] Omnēs fugātī,[1] exūtī[1] castrīs. Āctum[2] erat dē imperiō Rōmānō, nisi[3] Marius fuisset. Hīc prīmō Teutonēs sub ipsīs Alpium { 36} rādīcibus adsecūtus proeliō[4] oppressit. Vallem fluviumque medium[5] hostēs tenēbant: Rōmānīs[6] aquārum nūlla cōpia. Aucta necessitāte virtūs causa victōriae fuit. Nam flāgitante aquam exercitū Marius “Virī[7]” inquit “estis, ēn illīc aquam habētis.” Itaque tantō ārdōre pūgnātum est eaque caedēs hostium fuit, ut { 41} Rōmānī victōrēs dē cruentō flūmine nōn plūs aquae biberent quam sanguinis barbarōrum. Caesa trāduntur hostium ducenta mīlia, capta nōnāgintā. Rēx ipse Teutobochus in proximō { 45} saltū comprehēnsus īnsīgne spectāculum triumphī fuit: quīppe vir prōcēritātis eximiae super tropaea ipsa ēminēbat.