Victōrem Āfricānī bellī Gāium Caesarem gravius excēpit Hispāniēnse, quod Cn. Pompēius, Māgnī[9] fīlius, adulēscēns fortissimus, ingēns ac terribile cōnflāverat, undique ad eum auxiliīs[10] { 125} paternī nōminis māgnitūdinem sequentium[11] ex tōtō orbe cōnfluentibus. [[92]] Sua[1] Caesarem in Hispāniam comitāta fortūna est: sed nūllum umquam atrōcius perīculōsiusque ab eō initum proelium, adeō ut, plūs[2] quam dubiō Mārte, dēscenderet equō cōnsistēnsque ante recēdentem suōrum aciem increpāns fortūnam, quod sē in { 130} eum servāsset exitum, dēnūntiāret mīlitibus vēstīgiō sē nōn recessūrum; proinde vidērent,[3] quem[4] et quō locō imperātōrem dēsertūrī essent. Verēcundiā magis quam virtūte aciēs restitūta est. Cn. Pompēius victus et interēmptus est. Caesar, omnium victor, regressus in urbem omnibus, quī contrā sē arma tulerant, īgnōvit et quīnquiēs triumphāvit. { 136}
Bellīs cīvīlibus cōnfectīs, conversus iam ad ōrdinandum reī pūblicae statum fāstōs[5] corrēxit annumque ad cursum sōlis accommodāvit, ut trecentōrum sexāgintā quīnque diērum esset et, intercalāriō[5] mēnse sublātō, ūnus diēs quārtō quōque[6] annō intercalārētur. Iūs labōriōsissimē ac sevērissimē dīxit. { 141} Repetundārum[7] convictōs etiam ōrdine senātōriō mōvit. Peregrīnārum mercium portōria īnstituit: lēgem[8] praecipuē sūmptuāriam exercuit. Dē ōrnandā īnstruendāque urbe, item dē tuendō ampliandōque imperiō plūra ac māiōra in diēs dēstinābat: imprīmīs iūs { 145} cīvīle ad certum modum redigere[9] atque ex immēnsā lēgum cōpiā [[93]] optima quaeque et necessāria in paucissimōs cōnferre librōs; bibliothēcās Graecās et Latīnās, quās[1] māximās posset, pūblicāre; siccāre Pomptīnās palūdēs: viam munīre ā Marī Superō per Apennīnī dorsum ad Tiberim ūsque: Dācōs, quī sē in Pontum effūderant, { 150} coercēre: mox Parthīs bellum īnferre per Armeniam.
Haec et alia agentem et meditantem mors praevēnit. Dictātor enim in perpetuum creātus agere īnsolentius coepit: senātum ad sē venientem sedēns excēpit et quendam, ut adsurgeret monentem, { 154} īrātō vultū respexit. Cum Antōnius,[2] Caesaris in omnibus bellīs comes et tunc cōnsulātūs conlēga, capitī ēius in sellā aureā sedentis prō rōstrīs diadēma, īnsīgne rēgium, imposuisset, id ita ab eō est repulsum, ut nōn offēnsus vidērētur. Quārē coniūrātum in eum est ā[3] sexāgintā amplius virīs, Cassiō et Brūtō ducibus { 159} cōnspīrātiōnis, dēcrētumque eum Īdibus Mārtiīs in senātū cōnfodere.