Stotine djece trčalo je po Kosmaju, Kozari, Sutjesci i drugim značajnim mjestima nastalim u spomen žrtava Drugog svjetskog rata. Sada su te posjete rijetke, a neki spomenici godinama nisu dočekali turiste. Većina spomenika posvećena antifašističkoj borbi napravljena je tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka. Sagrađeni su na lokacijama značajnih istorijskih bitaka iz Drugog svjetskog rata ili na mjestima stradanja civila i partizana. Djela su to tada vrsnih domaćih kipara i arhitekata, poput Dušana Džamonje, Vojina Bakića, Bogdana Bogdanovića, Ivana Sabolića, Svetislava Ličine, Vojina Stojića, Vanje Radauša, Gradimira Medakovića, Miodraga Živkovića, Jovana Grabulovskog, Janeza Lenassija, Petra Krstića, Vuke Bombardellija, Boška Kućanskog ili Marka Mušiča. Temom jugoslovenskih spomenika bavio se i belgijski umjetnik, Jan Kempenaers kroz projekat „Spomenici: Kraj jedne ere“. On je na taj način zainteresovao zapadni svijet fotografijama spomenika koje su izložene u brojnim galerijama širom svijeta. Ono što je autora, ali i posjetioce izložbi najviše impresioniralo, je apstraktnost jugoslovenskih spomenika, njihov futuristički izgled i umjetnički kvalitet, netipičan za socrealizam kakav je tih godina bio prisutan u Istočnoj Evropi. „Spomenici izgrađeni u spomen žrtvama Drugog svjetskog rata na prostoru svih država nastalih raspadom Jugoslavije danas predstavljaju samo trag u prostoru, a ne i trag u vremenu“, kaže arhitektica Nina Stevanović. Njihov memorijalni karakter, dodaje ona, obzirom na političke struje danas je često minimiziran, nekada i zaboravljen, a jako često i potpuno izbrisan. „Njihova arhitektonska, skulpturalna i sveukupna umjetnička vrijednost, u odnosu na arhitekturu koju danas praktikujemo i umjetnost kojoj smo naklonjeni na prostorima zemalja bivše Jugoslavije, zapaža se kao ‘incident’, kao momenat u vremenu, kao akces“, objašnjava. Smatra da se danas na ovim prostorima umjetnički i arhitektonski „ne pruža ruka umjetničkom izrazu koji je cvjetao 60-ih i 70-ih godina prošlog vijeka“, te da taj izraz nije prisutan u arhitekturi današnjice, pa se stoga ovi spomenici često doživljavaju kao nešto strano, čudesno, kao nasljeđe koje nam takorečeno posve i ne pripada. „Brišući njihov memorijski značaj i ne nalazeći njihov arhitektonski i umjetnički ‘stil’ našim, tradicionalnim, ne prisvajajući ga u potpunosti, oni nestaju kao trag vremena i opstaju isključivo kao trag u prostoru“, kaže. Arhitektica i istoričarka arhitekture Sabina Tanović smatra da je bivša Jugoslavija kreirala i uzgajala specifičnu kulturu sjećanja koja je bila fokusirana na formiranje kolektiviteta i osjećaja pripadnosti. ,,Do koje mjere je projekat uspio djelomično se ogleda u trenutnom odnosu prema spomenicima“, kaže ona, odgovarajući na pitanje šta spomenici nastali 60-ih i 70-ih godina prošlog vijeka izgrađeni u spomen žrtvama Drugog svjetskog rada predstavljaju danas u odnosu na period Jugoslavije. Konkretno u Bosni i Hercegovini, memorijalna mjesta posvećena Drugom svjetskom ratu su istovremeno duhovi prošlosti, ali kako objašnjava Tanović, i mjesta otpora i sjećanja. ,,Civilne organizacije, mlađe generacije i aktivisti ih prepoznaju i koriste kao platformu za progresivne poruke. Nažalost, i obrnuto je tačno: antifašistički simboli se prisvajaju za populističke propagande“, dodaje Tanović. Brojni memorijali i memorijalni kompleksi u Bosni i Hercegovini, nastali tokom jugoslovenskog perioda posvećeni žrtvama Drugog svjetskog rata su danas uglavnom zapušteni ili, kako Tanović kaže, čak posvojeni za promovisanje etnonacionalnih interesa. ,,Riječit primjer jeste i memorijalni kompleks Vraca u Sarajevu koji se može tretirati kao slojevit dokaz prošlosti – od njegove inauguracije u 80-im, preko agresivnog uništavanja grada (tokom opsade 1992-95), do sistematskog uništavanja fizičkog prostora sjećanja kroz nemar i vandalizam tokom protekle tri decenije“, dodaje. Današnje vlasti, prvenstveno su zainteresovane za gradnju novih spomenika, memorijala i memorijalnih kompleksa posvećenih memorijalizaciji rata u Bosni i Hercegovini, objašnjava Tanović, pa tretiraju Vraca kao periferni projekat koji se aktuelizuje kao simbolično mjesto okupljanja samo na relevantne godišnjice. Nina Stevanović smatra da današnje vlasti ne gledaju na te spomenike, jer, zapravo, ne znaju što će s njima. Ne mogu ih prisvojiti, kaže ona, jer se ne uklapaju u nacionalističke političke narative današnjih balkanskih politika. Objašnjava da savremenost i apstraktnost izraza Dušana Džamonje, Vojina Bakića, Bogdana Bogdanovića, Jordana Grabulovskog, Miodraga Živkovića, Edvarda Ravnikara, kao i multinacionalni, tj.